De plas is waarschijnlijk een restant van een oude stroomgeul van de Maas of de Dieze van vóór de 13e eeuw. Voor het uitgraven van de Bergsche Maas in het begin van de 20e eeuw, werd bij hoge waterstanden van de Maas het systeem van de Beerse Maas gebruikt om het overtollige water via de Beerse Overlaat af te laten vloeien. Dat stroomde dan vanaf Grave naar ‘s-Hertogenbosch en belemmerde de afvoer van het water van de Aa en de Dommel. Dit laatste water stroomde dan de Vughtse Gement in, deels naar het westen ten noorden van de Drunense Duinen in de richting van Waalwijk en het Oude Maasje, deels echter in noordoostelijke richting voorlangs de keerdijk van Vlijmen naar Bokhoven, waar een overlaat het water alsnog in de Maas kon doen stromen. Een deel van de stroomgeul van die laatste route bleef permanent met water gevuld en heette het Engelermeer.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de plas gebruikt voor uitgebreide zandwinning, daardoor vergroot en uiteindelijk ingericht als recreatieplas, met uitzondering van het ondiepe noordelijk gedeelte dat een natuurgebied werd. Al vlak na de zandwinning werd het Engelermeer zeer geliefd bij windsurfers, een sport die op dat moment nog in kinderschoenen stond. Verdere zandwinning ging gepaard met vergroting van de plas tot meer dan 100 ha.

58 ha van het gebied Engelermeer wordt beheerd door Staatsbosbeheer als natuurgebied. Dit omvat een eendenkooi, open water, moerasbos, veenmosarm rietland en cultuurland. Het moerasbos behoort tot het elzenrijk essen-iepenbos en het droog essen-iepenbos. In 1990 werden landgeiten ingeschaard om het oprukkende struikgewas in te tomen. Het riet wordt tegenwoordig gemaaid in plaats van afgebrand. De eendenkooi is niet meer in gebruik en is nu een rustgebied voor watervogels.

Ook zijn er voorzieningen aangelegd voor de Oeverzwaluw, zoals een oeverzwaluwenwand, die omstreeks 1994 werd aangelegd. Deze vogel broedde hier al sinds het begin van de afgravingen. Ook een vleermuiskelder werd in 1994 gebouwd.